Operacja Ajax: przewrót w Iranie w 1953 roku
W sierpniu 1953 roku Iran stał się miejscem jednej z najważniejszych tajnych operacji zachodnich służb w okresie zimnej wojny. Premier Mohammad Mosaddegh został odsunięty od władzy, a szach Mohammad Reza Pahlawi odzyskał możliwość sprawowania silniejszej kontroli nad państwem. Konflikt miał swoje źródło między innymi w sporze o irańską ropę naftową. W 1951 roku rząd Mosaddegha doprowadził do nacjonalizacji przemysłu naftowego, co uderzyło w interesy brytyjskiej Anglo-Iranian Oil Company. Wielka Brytania próbowała odzyskać wpływy, a kryzys gospodarczy i polityczny pogłębiał się. Stany Zjednoczone zaczęły postrzegać sytuację również przez pryzmat zimnej wojny. W Waszyngtonie obawiano się wzrostu wpływów komunistycznej partii Tudeh i destabilizacji kraju. CIA oraz brytyjski MI6 przygotowały plan tajnej operacji mającej doprowadzić do usunięcia premiera. Amerykańska część przedsięwzięcia nosiła kryptonim TPAJAX, powszechnie określany jako Operation Ajax.
Plan obejmował działania propagandowe, finansowanie przeciwników Mosaddegha, budowanie poparcia wśród części elit politycznych i wojskowych oraz wykorzystanie pozycji szacha. Pierwsza próba przeprowadzenia przewrotu nastąpiła w nocy z 15 na 16 sierpnia 1953 roku. Zakończyła się niepowodzeniem. Mosaddegh utrzymał władzę, a szach opuścił Iran. Kilka dni później, 19 sierpnia, w Teheranie doszło do kolejnych demonstracji i starć, w których uczestniczyli przeciwnicy premiera, część sił wojskowych oraz osoby wspierane przez zagranicznych organizatorów przewrotu. Tym razem rząd upadł. Nie należy jednak opisywać tych wydarzeń tak, jakby CIA samodzielnie sterowała każdym uczestnikiem. Irańska polityka była skomplikowana, a Mosaddegh miał wpływowych przeciwników także we własnym kraju. Zagraniczne służby pomogły wykorzystać istniejące konflikty, dostarczały wsparcia i uczestniczyły w planowaniu operacji. Odtajnione dokumenty amerykańskie potwierdzają ich udział.
Po przewrocie szach powrócił do kraju i stopniowo umocnił swoją władzę. Iran stał się ważnym sojusznikiem Stanów Zjednoczonych, ale rządy monarchy coraz silniej opierały się na aparacie bezpieczeństwa i represjach wobec przeciwników politycznych. W 1979 roku rewolucja islamska obaliła monarchię, a pamięć o zagranicznej ingerencji stała się ważnym elementem antyamerykańskiej narracji nowego państwa. Operacja Ajax jest dobrze udokumentowanym przykładem udziału obcych służb w zmianie rządu innego kraju. Nie wszystkie szczegóły planowania i realizacji są równie dobrze znane, a część dokumentacji pozostaje niepełna. Nie zmienia to jednak podstawowego faktu: CIA i MI6 uczestniczyły w działaniach, które doprowadziły do obalenia Mosaddegha. Krótkoterminowo Zachód uzyskał przyjazny rząd w Teheranie, ale polityczne konsekwencje tej ingerencji ciągnęły się przez kolejne dekady.
