Projekt 4.1: ludzie jako obiekty badań po wybuchu bomby wodorowej
1 marca 1954 roku Stany Zjednoczone przeprowadziły na atolu Bikini próbę jądrową Castle Bravo. Eksplozja okazała się znacznie silniejsza, niż przewidywali konstruktorzy. Radioaktywny opad rozprzestrzenił się na rozległym obszarze Pacyfiku, docierając między innymi do zamieszkanych wysp archipelagu Marshalla. Mieszkańcy Rongelap i innych atoli zostali narażeni na promieniowanie, a część z nich musiała zostać ewakuowana. Wśród poszkodowanych znajdowały się dzieci, kobiety i osoby starsze, które nie miały możliwości zrozumienia skali zagrożenia. Wkrótce amerykańskie instytucje rozpoczęły program medyczny oznaczony numerem 4.1. Oficjalnie miał on badać reakcje organizmu człowieka na promieniowanie pochodzące z opadu jądrowego. Dokumenty pokazują jednak, że badanie miało również znaczenie naukowe i wojskowe, ponieważ jego wyniki mogły dostarczyć informacji o skutkach ekspozycji na promieniowanie po eksplozjach dużej mocy.
W dokumentach dotyczących projektu pojawia się instrukcja nakazująca zachowanie szczególnej tajemnicy w sprawie celu badań i ich wyników. Obawiano się negatywnej reakcji opinii publicznej, gdyby wyszło na jaw, że mieszkańcy wysp stali się przedmiotem programu badawczego. Jednym z głównych problemów była kwestia świadomej zgody. Ludzie, których badano, nie otrzymali pełnej informacji o charakterze projektu i jego celach. Lekarze prowadzili obserwacje, pobierali próbki i analizowali skutki napromieniowania, a jednocześnie uczestniczyli w opiece medycznej nad poszkodowanymi. Powstała więc trudna do zaakceptowania sytuacja: osoby potrzebujące pomocy były jednocześnie źródłem danych dla państwowego programu badawczego. Nie oznacza to, że każda interwencja medyczna była pozorowana lub że pomoc w ogóle nie była udzielana. Problem polegał na braku przejrzystości, nierównowadze między interesem badaczy a potrzebami mieszkańców i niewystarczającym poszanowaniu ich praw.
W 1995 roku prezydencki komitet doradczy USA do spraw eksperymentów z promieniowaniem przeanalizował historię programu. Wskazał na poważne uchybienia etyczne, w tym brak odpowiedniej informacji i zgody badanych. Nie potwierdził jednak, że pierwotnym celem projektu było celowe narażenie mieszkańców na promieniowanie w celu przeprowadzenia eksperymentu. To istotne rozróżnienie. Skażenie nastąpiło w wyniku opadu po próbie Castle Bravo, a Project 4.1 badał skutki tego zdarzenia. Nie ma podstaw, by twierdzić, że mieszkańców celowo napromieniowano w ramach zaplanowanego eksperymentu. Udokumentowany problem dotyczy sposobu wykorzystania ich sytuacji po katastrofie. Historia projektu 4.1 pozostaje jednym z najważniejszych przykładów konfliktu między badaniami naukowymi, interesem wojskowym i prawami ludzi dotkniętych skutkami prób jądrowych.
