Wyspa Vozrożdienija: radziecki poligon broni biologicznej
Na dawnych mapach Morza Aralskiego wyspa Vozrożdienija wyglądała jak odległy skrawek lądu, odcięty od świata wodą i pustynnym krajobrazem. Dla radzieckiego wojska miała jednak znacznie większe znaczenie. Od lat trzydziestych XX wieku wykorzystywano ją jako teren badań i testów związanych z bronią biologiczną. Izolacja wyspy ułatwiała prowadzenie eksperymentów z patogenami, a odległość od dużych skupisk ludności ograniczała ryzyko przypadkowego kontaktu cywilów z materiałami badawczymi. Na miejscu powstała infrastruktura laboratoryjna, zaplecze techniczne i obszary przeznaczone do testów polowych. Wśród badanych czynników biologicznych wymieniano między innymi wąglik, dżumę, tularemię i ospę. Nie był to zwykły ośrodek medyczny, lecz część radzieckiego systemu badań nad ofensywnymi środkami biologicznymi. Wyspa pozostawała w użyciu przez dziesięciolecia, a działalność badawcza zakończyła się dopiero po rozpadzie Związku Radzieckiego.
Jednym z najpoważniejszych problemów okazały się odpady pozostawione po programie. W 1988 roku, w obliczu zbliżających się zmian politycznych i ryzyka ujawnienia programu, na wyspę przewieziono duże ilości materiału zawierającego zarodniki wąglika. Substancję umieszczono w jedenastu dołach i poddano działaniu środka dezynfekującego. Nie udało się jednak zagwarantować, że wszystkie zarodniki zostały unieszkodliwione. Po rozpadzie ZSRR wyspa przestała być aktywnym ośrodkiem wojskowym, a w 1992 roku zakończono tam działalność badawczą. Problem polegał na tym, że Morze Aralskie zaczęło gwałtownie wysychać wskutek wieloletniego odprowadzania wody z rzek zasilających akwen. Dawna wyspa stopniowo połączyła się z lądem, co zwiększyło dostęp do terenu, który wcześniej był naturalnie odizolowany. W 2001 roku Stany Zjednoczone i Uzbekistan uzgodniły współpracę przy zabezpieczeniu i oczyszczaniu dawnych miejsc składowania wąglika.
W 2002 roku amerykańscy specjaliści uczestniczyli w działaniach mających ograniczyć zagrożenie związane z pozostałościami biologicznymi. Nie należy jednak zakładać, że wszystkie szczegóły programu zostały ujawnione. Część informacji pochodzi z relacji byłych radzieckich naukowców, a część z późniejszych badań i dokumentów dotyczących zabezpieczania materiałów. Nie wszystkie opowieści o skali testów można potwierdzić niezależnie. Potwierdzone jest natomiast, że wyspa służyła jako poligon broni biologicznej, że składowano tam wąglik i że po rozpadzie ZSRR konieczne były międzynarodowe działania zabezpieczające. Vozrożdienija jest przykładem miejsca, w którym tajny program wojskowy pozostawił po sobie problem wykraczający daleko poza czas jego działania. Gdy zniknęła instytucja odpowiedzialna za badania, pozostały teren, odpady i pytanie, jak długo środowisko będzie przechowywać ślady dawnych eksperymentów.
