Able Archer 83: ćwiczenia NATO, które wywołały radziecki alarm
Na początku listopada 1983 roku państwa NATO przeprowadziły ćwiczenia dowódczo-sztabowe pod kryptonimem Able Archer 83. Ich zadaniem było przećwiczenie procedur komunikacyjnych i dowodzenia w sytuacji przechodzenia od konfliktu konwencjonalnego do wojny nuklearnej. Dla zachodnich dowódców były to zaplanowane manewry, ale dla radzieckiego wywiadu mogły wyglądać znacznie groźniej. Stosunki między supermocarstwami były wówczas wyjątkowo napięte. W sierpniu Związek Radziecki zestrzelił południowokoreański samolot pasażerski KAL 007, a jesienią zbliżało się rozmieszczenie amerykańskich rakiet średniego zasięgu w Europie Zachodniej. Moskwa obawiała się, że Zachód może przygotowywać niespodziewany atak nuklearny. Dodatkowo radziecki wywiad prowadził operację RYAN, której zadaniem było wykrywanie oznak przygotowań do takiego uderzenia. Able Archer różnił się od wcześniejszych ćwiczeń między innymi sposobem symulowania zmian gotowości bojowej i komunikacji między szczeblami dowodzenia. Właśnie te elementy mogły sprawić, że manewry zostały odebrane jako bardziej realistyczne niż poprzednie.
Według późniejszych analiz radzieckie służby zwiększyły zainteresowanie ćwiczeniami, a część jednostek wojskowych podniosła gotowość. Dokumenty wskazują, że wywiad otrzymywał polecenia sprawdzania aktywności amerykańskich baz i poszukiwania oznak przygotowań do mobilizacji. Szczególne znaczenie ma raport amerykańskiej President's Foreign Intelligence Advisory Board z 1990 roku. Po analizie dokumentów i rozmowach z uczestnikami wydarzeń jego autorzy uznali, że radzieckie obawy były rzeczywiste. Raport wskazywał, że część sił mogła przygotowywać się do odpowiedzi na atak NATO, który zostałby przeprowadzony pod osłoną ćwiczeń. Jednocześnie nie ma dowodu, że Związek Radziecki podjął decyzję o rozpoczęciu wojny nuklearnej. Nie należy więc opisywać wydarzeń tak, jakby konflikt atomowy był nieunikniony lub jakby obie strony stały już na progu wydania rozkazu do ataku.
Able Archer 83 nie był zwykłym ćwiczeniem, które niemal automatycznie doprowadziło do wojny atomowej. Był jednak momentem, w którym wojskowe procedury, napięcie polityczne i błędna interpretacja intencji przeciwnika stworzyły niebezpieczną sytuację. W 1990 roku amerykański raport ostrzegał, że Waszyngton mógł nieświadomie doprowadzić relacje z Moskwą do stanu skrajnego napięcia. W listopadzie 2025 roku National Security Archive opublikowało kolejne materiały dotyczące historii Able Archer i dokumentacji związanej z kryzysem. To ważne, ponieważ pokazuje, że obraz wydarzeń nadal jest uzupełniany przez nowe źródła. Nie można twierdzić, że wojna była nieunikniona, ale nie można też sprowadzać radzieckiej reakcji do propagandowej fikcji. W tamtym czasie obie strony dysponowały bronią zdolną zniszczyć przeciwnika, a żadna nie miała pełnego dostępu do intencji drugiej.
