Richard Sorge: szpieg, którego ostrzeżenia Stalin zignorował
Richard Sorge przez lata funkcjonował w Tokio jako niemiecki dziennikarz i człowiek dobrze znający środowisko dyplomatyczne Japonii. W rzeczywistości pracował dla radzieckiego wywiadu wojskowego GRU. Jego pozycja była wyjątkowa: utrzymywał kontakty z niemieckimi dyplomatami, przedstawicielami japońskich elit i osobami mającymi dostęp do informacji politycznych. Jednym z jego najważniejszych źródeł był Eugen Ott, niemiecki ambasador w Japonii, który darzył Sorgego zaufaniem. Dzięki temu agent mógł przekazywać Moskwie informacje o planach państw Osi oraz o sytuacji politycznej na Dalekim Wschodzie. W 1941 roku Sorge informował radzieckie kierownictwo o przygotowaniach Niemiec do ataku na Związek Radziecki. Przekazywał również informacje dotyczące japońskich zamiarów wobec ZSRR. Jego meldunki miały znaczenie, ale nie wszystkie zostały uznane przez Stalina za wiarygodne.
Sorge przekazywał ostrzeżenia o niemieckiej inwazji, której termin był przez niego wskazywany w kolejnych raportach. Nie należy jednak przypisywać mu jednej magicznej wiadomości, która miała zawierać całą prawdę o planie Barbarossa. Informacje wywiadowcze napływały z wielu źródeł, a radzieckie kierownictwo otrzymywało sprzeczne oceny dotyczące terminu i prawdopodobieństwa ataku. Szczególnie ważne okazały się jego doniesienia, że Japonia nie zamierza w najbliższym czasie rozpocząć wojny ze Związkiem Radzieckim. Informacja ta pomogła Moskwie oceniać ryzyko na Dalekim Wschodzie i podejmować decyzje dotyczące rozmieszczenia sił. Nie oznacza to jednak, że Sorge samodzielnie uratował Moskwę lub że cała decyzja o przeniesieniu wojsk na zachód wynikała z jego meldunków. Na decyzje Stalina wpływały także inne źródła, sytuacja na froncie i analizy wojskowe.
Japońska policja aresztowała Sorgego 18 października 1941 roku. Śledztwo doprowadziło do rozbicia jego siatki, a sam agent został skazany na śmierć. Wyrok wykonano 7 listopada 1944 roku w Tokio. Przez długi czas Związek Radziecki nie ujawniał pełnego zakresu jego działalności. Dopiero w 1964 roku Sorge został oficjalnie uznany w ZSRR za Bohatera Związku Radzieckiego. Jego historia jest jednym z najbardziej znanych przykładów infiltracji środowisk dyplomatycznych przez wywiad wojskowy. Jednocześnie pokazuje ograniczenia pracy agenturalnej: nawet bardzo wartościowa informacja nie gwarantuje właściwej decyzji, jeśli odbiorca nie chce lub nie potrafi jej zaakceptować.
