MK-ULTRA: CIA eksperymentowała z ludzkim umysłem. Dokumenty ujawniły przerażającą prawdę
Przez lata pozostawał jednym z najbardziej pilnie strzeżonych sekretów amerykańskiego wywiadu. Nie chodziło o nowoczesną broń, tajne rakiety ani podsłuchiwanie zagranicznych przywódców. Przedmiotem zainteresowania były ludzkie umysły. W latach pięćdziesiątych XX wieku amerykańska Centralna Agencja Wywiadowcza rozpoczęła program, którego celem było zbadanie możliwości manipulowania ludzką świadomością, pamięcią i zachowaniem. Jego kryptonim brzmiał MK-ULTRA. To, co początkowo przedstawiano jako badania nad metodami przesłuchań i przeciwdziałaniem technikom stosowanym przez przeciwników Stanów Zjednoczonych, z czasem przerodziło się w jeden z najbardziej kontrowersyjnych rozdziałów historii amerykańskich służb specjalnych.
Program zatwierdzono w 1953 roku, w okresie narastającej zimnowojennej paranoi. W CIA panowało przekonanie, że Związek Radziecki i Chiny mogą dysponować metodami chemicznego lub psychologicznego wpływania na ludzkie zachowanie. Amerykanie nie zamierzali pozostawać w tyle. Kierowanie projektem powierzono Sidneyowi Gottliebowi, chemikowi związanemu z agencją. W ramach przedsięwzięcia finansowano badania prowadzone przez uniwersytety, placówki medyczne, szpitale oraz prywatnych naukowców. W wielu przypadkach osoby uczestniczące w eksperymentach nie wiedziały, że mają do czynienia z projektem wywiadowczym.
Szczególne zainteresowanie budziło LSD. Substancja, której działanie na psychikę dopiero poznawano, stała się jednym z głównych narzędzi eksperymentalnych. Badano wpływ narkotyku na pamięć, percepcję, podatność na sugestię i odporność psychiczną. Niektórym osobom podawano środki psychoaktywne bez ich wiedzy. W eksperymentach uczestniczyli między innymi więźniowie, pacjenci placówek psychiatrycznych oraz ludzie znajdujący się w sytuacjach, w których trudno było im odmówić udziału. Szczególnie ponurą historią pozostaje działalność tajnego mieszkania CIA w Nowym Jorku, określanego jako Operation Midnight Climax. W kontrolowanych pomieszczeniach obserwowano mężczyzn, którym podawano LSD bez ich świadomości, a przebieg spotkań rejestrowano z ukrytych stanowisk obserwacyjnych.
Jednym z najbardziej znanych przypadków związanych z programem była śmierć Franka Olsona, naukowca pracującego dla amerykańskich struktur wojskowych. W 1953 roku podano mu LSD podczas spotkania, na którym nie poinformowano go o charakterze substancji. Kilka dni później zginął po upadku z okna hotelowego w Nowym Jorku. Oficjalnie uznano jego śmierć za samobójstwo, jednak okoliczności sprawy przez lata budziły poważne pytania. Rodzina Olsona kwestionowała przedstawianą wersję wydarzeń, a późniejsze badania i spory dotyczące materiału dowodowego sprawiły, że przypadek ten stał się symbolem mrocznej strony eksperymentów prowadzonych przez państwo.
MK-ULTRA nie ograniczał się do narkotyków. W dokumentacji pojawiają się również hipnoza, izolacja sensoryczna, deprywacja snu, elektrowstrząsy oraz inne metody oddziaływania na psychikę. Badano, czy można doprowadzić człowieka do stanu dezorientacji, osłabić jego pamięć albo zwiększyć podatność na sugestię. Nie oznacza to, że CIA stworzyła skuteczną technologię pełnej kontroli umysłu. Dostępne dokumenty nie potwierdzają istnienia takiej możliwości. Pokazują jednak, że agencja była gotowa testować metody, których skutki dla uczestników mogły być dramatyczne.
Prawdziwy przełom nastąpił dopiero w latach siedemdziesiątych. W 1973 roku dyrektor CIA Richard Helms polecił zniszczyć znaczną część dokumentacji dotyczącej MK-ULTRA. Nie wszystkie materiały zniknęły. W 1977 roku odnaleziono około 20 tysięcy stron dokumentów finansowych i administracyjnych, które przetrwały wcześniejsze niszczenie akt. Ich ujawnienie doprowadziło do przesłuchań w Kongresie Stanów Zjednoczonych i ponownego zainteresowania opinii publicznej działalnością agencji.
Podczas przesłuchań przedstawiciele CIA musieli odpowiadać na pytania dotyczące zakresu eksperymentów, nadzoru nad badaniami i losu osób, które zostały w nie wciągnięte. Ujawnione materiały wskazywały na rozbudowaną sieć podprojektów, pośredników i instytucji finansowanych w sposób utrudniający rozpoznanie rzeczywistego źródła pieniędzy. Skala przedsięwzięcia była znacznie większa, niż mogło sugerować istnienie pojedynczego laboratorium.
Najbardziej niepokojący pozostaje jednak fakt, że część dokumentacji została bezpowrotnie zniszczona. Nie wiadomo zatem dokładnie, ilu ludzi uczestniczyło w eksperymentach, jakie substancje im podawano i jakie konsekwencje ponieśli. Brak dokumentów nie jest dowodem na najbardziej skrajne teorie, ale stanowi poważną przeszkodę w pełnym odtworzeniu historii programu.
MK-ULTRA zakończył się oficjalnie, lecz jego historia pozostawiła pytanie znacznie ważniejsze niż to, czy można zaprogramować człowieka za pomocą chemii i psychologii. Kto powinien kontrolować eksperymenty prowadzone w imię bezpieczeństwa narodowego? I co dzieje się wtedy, gdy instytucja posiadająca tajne budżety, własne struktury badawcze i dostęp do ludzkich uczestników przestaje podlegać skutecznemu nadzorowi?
W przypadku MK-ULTRA odpowiedź zapisano częściowo w dokumentach, częściowo w zeznaniach świadków, a częściowo utracono wraz ze zniszczonymi aktami. Niektóre tajemnice tego programu nie wynikają z tego, co CIA ujawniła. Wynikają przede wszystkim z tego, czego już nigdy nie będzie można sprawdzić.
